Barenboim: Notalarla Barışın İzinde - Yakup Cemel -Avlaremoztiktok

15 Kasım 1942 tarihinde Buenos Aires’te, Rus göçmeni Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Daniel Barenboim, beş yaşında piyanonun büyüsüne kapılır. İlk müzik öğretmeni annesi ve babasıdır. Müzik çocuk yaşta karakterinin ayrılmaz bir parçası haline gelir. Henüz sekiz yaşındayken Buenos Aires’te ilk konserini verir. Aynı yıl Viyana’ya giderek Igor Markevich’in derslerinde gözlemci olma şansına erişir. Ailesinin İsrail’e taşınmasıyla uluslararası müzik yolculuğu başlamış olur.

1954’te Salzburg’da Markevich’in ustalık sınıfına en genç katılımcı olarak kabul edilir. Orada Wilhelm Furtwängler ile tanışır. Bu büyük şef onun için “On bir yaşındaki Barenboim bir fenomendir” demiştir. Bu destek, genç piyanistin hızla dünya sahnelerinde tanınmasını sağlar. 1950’lerin ortasında Paris’te Nadia Boulanger’den ders alır, Rubinstein ve Stokowski gibi ustalarla tanışır. 1957’de Carnegie Hall’da Stokowski yönetiminde Prokofiev’in 1. Piyano Konçertosu’nu seslendirir.

1960’ta Beethoven’ın tüm piyano sonatlarını Tel Aviv’de çalar. İki yıl sonra ilk kez orkestra şefliği yapma şansına erişir. Berlin Filarmoni ve English Chamber Orchestra ile konserler verir. Piyanistlikten şefliğe geçiş süreci başlamıştır. 1966’da tanıştığı efsanevi çellist Jacqueline du Pré ile 1967’de Kudüs’te evlenir. Kısa ama unutulmaz ortak müzik yaşamları, eşinin genç yaşta yakalandığı MS hastalığıyla sarsılır ve 1987’de eşi hayata veda eder.

Daniel Barenboim ile Jacqueline du Pré düğününden bir kare

Barenboim 1969’da Berlin Filarmoni Orkestrası’yla ilk kez şef olarak sahneye çıkar. 1970’te Chicago Senfoni Orkestrası’yla konserler verir, 1975–1989 arasında L’Orchestre de Paris’in müzik direktörlüğünü üstlenir. Lutoslawski, Berio ve Boulez gibi çağdaş bestecilerin eserlerini sahneye taşıyarak klasik müzikte yenilikçi bir vizyon ortaya koyar. Aynı dönemde Berlin Deutsche Oper’de Mozart, Wagner, Beethoven ve Verdi operalarını yönetir.

1980’lerde Münih Filarmoni Orkestrası ile çalar. Bayreuth Festivali’nde düzenli olarak sahne alır. Bayreuth, Richard Wagner’in kendi opera evini kurduğu şehir olarak ünlüdür. Burada her yıl düzenlenen Bayreuth Festivali, Wagner’in eserlerinin sergilendiği bir festivaldir. Ancak Wagner’in müziğinin Nazi ideolojisiyle özdeşleşmesi nedeniyle, eserleri İsrail’de uzun yıllar boyunca fiilen boykot edilir. Bu durum, Barenboim’in kariyerinde hem sanatsal hem de etik tartışmalar yaratır. Buna rağmen Barenboim Wagner yorumculuğunda uluslararası bir otoriteye dönüşür. 1989’da Chicago Senfoni Orkestrası’nın müzik direktörü olur. Bu görevini 2006’ya dek sürdürür. Berlin Duvarı’nın yıkılışı sırasında Beethoven eserlerini seslendirmesi, müziğin sınırları aşan bir özgürlük ve barış dili olduğunu güçlü biçimde gösterir.

Barenboim’in Berlin Duvarı yıkılışı sonrası konseri

1990’larda Berlin Staatsoper’in genel müzik direktörlüğünü üstlenen Daniel Barenboim, Beethoven döngüleriyle büyük beğeni toplar. Avrupa ve Amerika’daki turneleriyle kariyerini evrensel bir düzeye taşır. Ancak kariyerinin en anlamlı dönüm noktası, 1999’da Filistinli düşünür Edward Said ile kurduğu dostluktur. Bu entelektüel birliktelik, sanatın yalnızca estetik bir alan değil, etik bir sorumluluk da taşıdığı düşüncesine dayanır. Barenboim ve Said, Batı ile Doğu arasındaki kültürel ve politik uçurumu aşmak için müziği bir diyalog aracı olarak kullanmayı hedeflerler.

Bu fikirden doğan West-Eastern Divan Orchestra (Batı Doğu Divan Orkestrası), İsrailli, Filistinli, Suriyeli, Lübnanlı, Mısırlı, Ürdünlü ve İspanyol genç müzisyenleri bir araya getirir. Prova kampları genellikle Seville’de düzenlenirken, orkestra kısa sürede dünyanın en prestijli salonlarında sahne alır Berlin, Londra, Paris, Milano, Buenos Aires, New York (Carnegie Hall) gibi… Ancak en çarpıcı konseri Ramallah konseridir. 2002’de Batı Şeria’da, Ramallah Kültür Sarayı’nda verdikleri bu konser hem büyük bir cesaret hem de barışın sembolü olarak tarihe geçer.

Barenboim’in yönetiminde Divan Orkestrası, Beethoven, Mozart ve Wagner gibi bestecilerin eserlerini seslendirerek, “sanatın birleştirici gücü” mesajını dünyanın dört bir yanına taşır. Her performans hem müzikal hem de insani bir bildiri niteliğindedir. Müziğin dili siyasetten güçlü, sınırdan geniştir. Barenboim ve Said’in bu ortak vizyonu, müziği bir barış pratiğine dönüştürerek, farklı inanç ve kimliklere sahip gençlere ortak bir gelecek hayali sunar.

2002’de Ramallah’ta verdiği konser, sanatın siyasi sınırları aşabileceğini gösterir. Aynı yıl Edward Said ile kaleme aldıkları Paralellikler ve Paradokslar isimli kitap müzik ile düşüncenin ortak alanlarını tartışan bir eserdir. Kitap, iki entelektüelin diyalog biçiminde ilerleyen derin sohbetlerinden oluşur. Beethoven’dan Wagner’e, kültürel kimlikten ahlaki sorumluluğa uzanan geniş bir yelpazede insanlık, sanat ve vicdan üzerine düşündürücü sorular yöneltir.

Bu çalışmanın editörlüğünü ve derleniş sürecini üstlenen Ara Güzelimyan, metinlerin şekillenmesinde önemli bir rol oynar. Güzelimyan, Said ve Barenboim arasındaki entelektüel uyumu özenle yansıtarak kitabın akıcılığını ve bütünlüğünü sağlar. Onun katkısıyla eser, yalnızca iki büyük düşünürün fikir alışverişi olmaktan çıkıp, müziğin insanlıkla, etikle ve barışla kurduğu ilişkiye dair zamansız bir belge haline gelir.

Kitaptan kısa bir alıntı yapmak gerekirse; Ara Güzelimyan’ın “…Siz nerede olduğunuzda kendinizi yurdunuzda hissedersiniz? Ya da hiç kendinizi yurdunuzda hissettiğiniz bir an oldu mu?” sorusuna Barenboim’in cevabı çok duygusaldır: “… bana kendimi yurdumda hissettiren etkenin Kudüs fikri olduğudur. Yoksa, kendime çok yakın bulduğum birkaç yakın arkadaşım ve dostum dışında hiçbir yerde bu kadar rahat duygular içinde olamam. Hemen söylemeliyim ki, benim gözümde Edward, kendisiyle pek çok şeyi paylaşabileceğim bir arkadaşım, deyiş yerindeyse, ruh eşidir. Onunla ne zaman beraber olsam kendimi hep yurdumda hissetmişimdir.” Cevabı Said ile olan dostluğunun da göstergesidir.

Paralellikler ve Paradokslar, Agora Kitaplığı

Barenboim; 2003’te Grammy kazanır. 2004’te Wolf Ödülü’nü Filistinli ve İsrailli müzik öğrencilerine bağışlar. Harvard ve Columbia’da dersler verir. İnsan hakları için sahne alır. 2006’da Chicago’daki görevinden ayrılırken “ömür boyu onursal şef” ilan edilir.

Goethe Madalyası, Praemium Imperiale, Royal Philharmonic Society Altın Madalyası gibi ödüller, onun yalnızca bir müzisyen değil, kültürel bir elçi olduğunun göstergesidir. 2011’de La Scala’nın müzik direktörü olur. Ramallah’ta Edward Said Salonu’nu açar ve Birleşmiş Milletler tarafından “barış elçisi” unvanıyla onurlandırılır.

2010’lar boyunca “Beethoven for All” projesi, Schubert ve Wagner kayıtları ve Divan Orkestrası’yla yapılan barış turneleriyle Daniel Barenboim, dünyayı dolaşmaya devam eder. 2015’te Pierre Boulez Salonu’nun ve Edward Said Akademisi’nin kuruluşuna öncülük ederek, Said’e olan derin vefa borcunu da yerine getirmiş olur. Edward Said, 25 Eylül 2003’te New York’ta yaşamını yitirmiştir; Barenboim, dostunun anısını yaşatmak için eğitim, müzik ve barış projelerini birlikte kurdukları vizyon doğrultusunda sürdürür. Bu çabalar, Said’in entelektüel mirasını ve müzik aracılığıyla kültürler arası diyalog fikrini dünyaya taşımaya devam eder.

Daniel Barenboim’e 2022 yılında Parkinson hastalığı tanısı konur. Uzun süredir baş gösteren semptomları üzerine yapılan tetkiklerle hastalığı kesinleşir. Ancak bu tanı, onun müziğe ve insana olan inancını zayıflatmaz. Barenboim için müzik, yalnızca bir sanat değil, insanları bir araya getiren evrensel bir dildir. Yarım yüzyılı aşan kariyerinde hem sahnelerde hem de çatışmaların gölgesinde aynı mesajı savunur: “Müzik, insanları ayırmak için değil, birleştirmek için vardır.” Müziği, farklı kimlikler ve kültürler arasında köprü kurmanın en saf yolu olarak gören Barenboim, sanatla barışın mümkün olduğuna inanır.

Not: İzlemek ve dinlemek isteyenler için Batı Doğu Divan Orkestrası’ndan bir videoyu da buraya bırakıyorum. Beethoven 9. Senfoni, Barenboim şefliğinde…