Theo Angelopoulos'un otuz beş yılı aşan sinema pratiği, geriye dönüp bakıldığında, tek bir sorunun farklı biçimlerde tekrar edilmesi gibi görünür. Bir insan, kendisini bir yerden kovan ya da bir yere ulaşmasını engelleyen çizgiyle karşılaştığında ne olur?
Angelopoulos sinemasında insanlar sürekli hareket halindedir. Köylerinden ayrılır, sürgüne gönderilir, yıllar sonra geri döner, başka ülkelerde kaybettikleri insanları arar veya bir sınırı geçebilmek için beklerler. Bu hareketlilik yönetmenin filmlerinde yalnızca olay örgüsünü ilerleten bir araç değildir. Yirminci yüzyıl Yunanistan ve Balkan tarihinin savaşlar, iç savaşlar, nüfus hareketleri ve değişen devlet sınırları tarafından şekillendirilmiş olması, Angelopoulos’un karakterlerinin hayatlarına doğrudan yansır. Bu nedenle onun sinemasında göçü sürgünden, sürgünü eve dönüşten, bunların tümünü de sınır ve aidiyet meselelerinden ayırmak güçtür. Bu meseleler Angelopoulos’un farklı dönemlerindeki filmlerde farklı biçimlerde ortaya çıkar.
Voyage to Cythera (1984) otuz yılı aşkın bir Sovyet sürgününün ardından Yunanistan’a dönen yaşlı bir adamı, artık tanımadığı bir vatanın eşiğinde bırakır; dönüş, bir eve varış değil, ikinci bir yersiz yurtsuzluktur. Landscape in the Mist (1988) babalarını aramak için trene atlayan iki çocuğun, hiçbir zaman ulaşamayacakları bir sınırın ardındaki Almanya’ya doğru yaptığı yolculuğu izler.
Ulysses’ Gaze (1995) ise göç ve sınır sorununu bütün Balkan coğrafyasına yayar. Yönetmen “A”, Manaki kardeşlerin kayıp film makaralarını ararken Yunanistan’dan Arnavutluk’a, Makedonya’dan Romanya ve Sırbistan’a, sonunda savaş altındaki Saraybosna’ya kadar uzanan bir yolculuk yapar. Yolculuk sırasında bir zamanlar aynı imparatorluklar ve siyasal yapılar içerisinde bulunan coğrafya, yeni ulusal sınırlarla tekrar tekrar bölünür. The Weeping Meadow (2004) ise göçün tarihini daha geriye götürerek Odessa’dan Yunanistan’a gelen Rum mültecileri anlatır. Burada da etnik köken ile “ev” arasında basit bir özdeşlik kurulmaz: Yunanistan’a gelen Rumlar sözde anavatana ulaşmış olsalar bile kaybettikleri ev Odessa’dadır.
Angelopoulos’un göç ve sınır üzerine en vurucu müdahalesi ise “Sınır Üçlemesi” olarak adlandırılan The Suspended Step of the Stork (1991), Ulysses’ Gaze (1995) ve Eternity and a Day (1998) filmlerinde ortaya çıkar. Bu üç filmde sınır artık anlatının arka planında bulunan bir unsur değil, doğrudan doğruya siyasal ve ahlaki bir problem haline gelir. Modern devletin sınırı kimin vatandaş, kimin yabancı, kimin içeride, kimin dışarıda olduğunu belirler. Angelopoulos’un kamerası tam da bu kategorilerin birbirine karıştığı alanlarda dolaşır. Bu üçleme içerisinde özellikle The Suspended Step of the Stork ile Eternity and a Day, sınırın iki farklı yüzünü birlikte görmek bakımından verimli bir ikili oluşturur.
Leyleğin Geciken Adımı
The Suspended Step of the Stork, sınırı Angelopoulos’un diğer filmlerinden daha doğrudan anlatının merkezine yerleştirir. Bir televizyon muhabiri olan Alexandros, ülkenin kuzeyindeki bir sınır kasabasına gönderilir. Burada farklı ülkelerden gelen mültecilerin ve göçmenlerin yaşadığı geçici bir yerleşimle karşılaşır. Bu insanların önemli bir bölümü bir yere doğru hareket etmekten çok beklemektedir. Geldikleri yere dönememekte, gitmek istedikleri yere geçememekte ve bulundukları yere de tam anlamıyla ait sayılmamaktadırlar.
Filmin başlığı bu durumu tek bir bedensel hareket içinde özetler. Sınır çizgisinde duran asker ayağını kaldırır ve bir adım daha atması halinde “başka bir yerde” olacağını söyler. Bedensel olarak birkaç santimetrelik mesafe, siyasal olarak iki ayrı egemenlik alanını birbirinden ayırmaktadır. Angelopoulos’un ilgilendiği çelişki tam olarak budur. Manzara devam eder, nehir akmaya devam eder, sınırın iki tarafındaki insanlar birbirlerini görebilir; buna karşılık devletin çizdiği hat aynı mekânı iki farklı hukuki dünyaya ayırır. Sınır, üzerinden atlanabilecek kadar keyfî ve ince bir çizgidir, ama aynı zamanda bir bedenin bütünlüğünü ikiye bölecek kadar da gerçektir.
Filmdeki kasabanın kendisi de bu ikiliği somutlaştıracak biçimde tasarlanmıştır. Nehrin bir yakası Yunanistan, öbür yakası başka bir ülkedir ve düğün, cenaze gibi törenler bile karşılıklı kıyılardan, anlaşılması güç bir mesafeden seslenilerek icra edilir. Filmin açılışında suda sürüklenen Asyalı mültecilerin cesetleri görülür; bu görüntü, daha filmin ilk dakikalarında sınırın ölümcül bir eşik olduğunu ilan eder. Angelopoulos’un en çok anılan sekanslarından birinde ise Yunan bir gelinle Arnavut bir damat, nehrin iki ayrı kıyısında, aralarında yüzlerce metre su bırakılarak evlendirilir; düğün korteji, gelinlik ve dualar karşılıklı kıyılardan seslenişlerle sürerken, sınırın evliliği bile bölebildiği acı bir netlikle gösterilir. Filmin kapanışında ise sarı iş kıyafetleri giymiş telefon işçilerinin direklere tırmandığı, kameranın yavaşça geri çekildiği uzun bir çekim yer alır; bu görüntü hem bir umut hem de bir kurban imgesi olarak okunmuş, mültecilik hâlinin ne kesin bir çözüme ne de kesin bir felakete bağlanmadığı, askıda kalmış bir gelecek duygusunu pekiştirir. Angelopoulos'un mülteci kampını bir “bekleme odası” gibi, kasabayı da kalıcı bir geçiş hâli gibi çekmesi, filmi 1990'ların başındaki Balkan Savaşları'nın henüz patlak vermediği ama gerilimin çoktan hissedildiği mülteci krizine dair önsezili bir yorum hâline getirir.
Sonsuzluk ve Bir Gün
Eternity and a Day aynı meseleyi farklı bir ölçekte ele alır. Leyleğin Geciken Adımı sınırı topluluklar, devletler ve mülteci grupları üzerinden gösterirken, Sonsuzluk ve Bir Gün’ün merkezinde yaşlı bir Yunan şair ile Arnavut göçmeni bir çocuğun karşılaşması vardır. Ölümcül hastalığı bulunan Alexandros hayatının son zamanlarını yaşarken tesadüfen karşılaştığı çocuğu insan kaçakçılarından kurtarır. Çocuk Yunanistan’a kaçak bir şekilde gelmiştir ve Alexandros onu ülkesine geri göndermek istese de çocuk göç ettiği yerde kalmak istemektedir.
Angelopoulos’un bu filmde Arnavut bir çocuğu seçmesi tesadüfi değildir. 1990’larda sosyalist rejimin çöküşünün ardından çok sayıda Arnavut Yunanistan’a göç etti. Böylece uzun süre kitlesel göç ve diaspora deneyimiyle tanımlanan Yunanistan, kısa süre içerisinde önemli miktarda göç alan bir ülkeye dönüştü. Angelopoulos’un önceki filmlerinde Yunan karakterler Almanya’ya gider, Sovyetler Birliği’nden döner veya dünyanın başka bölgelerinde sürgünde yaşarken, Eternity and a Day’de “yabancı” artık Yunanistan’ın içindedir. Filmin son zamanlarını yaşayan kahramanı Alexandros ise kendi hayatına yabancılaşmıştır. Eşinin ölümünden sonra geçmişinin ağırlığını daha da fazla hissetmeye başlayan şair, kendi ülkesinde olmasına rağmen zamansal anlamda yerinden edilmiştir. Geçmişi ile bugünü iç içe girer.
Angelopoulos böylece mültecinin mekânsal yerinden edilmişliği ile Alexandros’un zamansal yerinden edilmişliğini yan yana getirir. Ancak bu iki deneyimi eşitlememek gerekir. Çocuğun sınır sorunu polis, insan kaçakçıları ve tel örgülerle somuttur. Alexandros’un sınırı ise ölüm, hafıza ve kayıplar üzerinde kuruludur. Filmin gücü, farklı nitelikteki bu iki deneyimi aynı yolculuk içinde birbirine temas ettirmesinden gelir.
Sınırdaki tel örgü sahnesi bu ayrımı özellikle görünür kılar. Sis içerisinde tel örgülere tutunmuş insan bedenleri görülür. Angelopoulos’un sinemasında sık karşılaşılan sis burada yalnızca atmosfer yaratmaz, sınırın ötesindeki coğrafyayı görünmez hale getirir. İnsanlar nereye gideceklerini tam olarak göremezler; fakat önlerindeki engel son derece somuttur. Tel örgü, sınırın siyasal soyutluğunu fiziksel bir nesneye dönüştürür. Kimin hareket edebildiği, kimin beklemek zorunda kaldığı, kimin bir yere ait kabul edildiği ve kimin sürekli yabancı olarak tanımlandığı soruları sınır geçildikten sonra da ortadan kalkmaz. Angelopoulos’un bu filmlerinin bugün hâlâ güçlü görünmesinin nedeni de burada aranabilir. Filmlerin anlattığı Yugoslavya’nın dağılması ve 1990’ların Arnavut göçü belirli bir tarihsel döneme aittir. Fakat Angelopoulos bu olaylardan daha genel ve soyut bir “insanlık durumu” çıkarmaya çalışmaz. Tam tersine, sınırın işleyişini somut bedenler, bekleme mekânları, nehirler, askerler, göçmen çocuklar ve tel örgüler üzerinden gösterir. Sınır haritadaki çizgiden çıkar ve insanların zamanını, hareketini ve bir yere ait olma imkânını düzenleyen maddi bir gerçekliğe dönüşür.
