İçeriğe geç

Bacada Asılı Sırlar, Tencerede Pişen Kimlik: Mutfakta Gizlenen Bir Tarih - İvet Acu Güney

Yazan İvet Acu
Bacada Asılı Sırlar, Tencerede Pişen Kimlik: Mutfakta Gizlenen Bir Tarih - İvet Acu Güney
"The Matzah Bakers", 1979, Shoshana Eden'in Skała'dan Çocukluk Anıları arşivinden.
Yayınlanma tarihi:

Tarih derslerinde bize hep büyük kralların, devasa orduların ve saray entrikalarının izleri anlatılır. Oysa asıl tarih, insanlık hâllerinin en mahrem yerinde; kokularında, tatlarında ve sofralarında gizlidir. Bugün sizi, 15. ve 17. yüzyıllar arasında İber Yarımadası’nda yaşanan en büyük toplumsal trajedilerden birini, ama en beklenmedik yerden —mutfaktan— okumaya davet ediyorum: Portekizli Yeni Hristiyanların gastronomik direnç tarihini.

Gözünüzün önüne getirin: Zorla Katolikleştirilmiş, adlarına Cristãos-Novos (Yeni Hristiyanlar) denilen bir halk... Dışarıdan bakıldığında kiliseye giden, haç çıkaran, resmi olarak Katolik olan bu insanlar, kapıları kapandığında öz kimliklerini, yani Yahudi miraslarını yaşatmaya çalışıyorlar. Üstelik enselerinde, komşunun ihbarını bir ölüm fermanı gibi taşıyan Engizisyon'un nefesi var.

Peki, inancınızı ve kültürünüzü evinizin mahremiyetinde nasıl korursunuz? Cevap çok basit: tencerenizde.

İşte tam bu noktada mutfak bir "kalkan" ve bir "arşiv" hâline geliyor. Bugün Portekiz mutfağının başköşesinde yer alan meşhur Alheira sosisi, aslında bir masumiyet maskesidir. Yahudiliğin domuz etini yasaklayan Kaşrut kurallarına uymak zorunda olan bu insanlar, geleneksel domuz sosisine öyle bir formül bulmuşlar ki, dâhice! İçine domuz eti yerine ekmek ve tavuk eti koyup sarımsakla harmanlayarak kurutmuşlar ve Katolik komşulara "Bakın biz de domuz sosisi asıyoruz" demek için gururla bacalarına asmışlar. Dışarıdan bakan bir komşu için o sadece bir sosis, içerideki aile için ise inancın sessiz bir çığlığı.

Ya da zeytinyağı meselesi... İber mutfağının temeli domuz yağına (banha de porco) dayanırken, Yeni Hristiyanlar yemeklerinde inatla zeytinyağı kullanmışlar. Engizisyon müfettişleri için mutfaktan yükselen zeytinyağı kokusu veya evde domuz yağı bulunmaması, doğrudan cehennem biletini kesmeye yetecek kadar güçlü birer "suç kanıtı" olmuş.

Daha da çarpıcı olanı ise ritüel dönüşümler. Hanuka Bayramı'nda yenilen o nefis sufganiyot çöreklerini düşünün. Katolik komşuların Noel’de yediği sonhos ya da filhoses hamur tatlılarıyla öyle bir benzeşiyorlar ki! Şekil aynı, kızartma yöntemi aynı, şeker kaplaması aynı. Hristiyan komşu için bu sıradan bir mevsimlik Noel tatlısı; o ailenin çocukları içinse yağın ve mucizenin hatırlandığı gizli bir Hanuka ritüeli.

Sufganiyot, Hanuka Bayramı sırasında yenilen, derin yağda kızartılmış, içi reçel veya jöle dolgulu ve üzeri pudra şekeriyle kaplı kabarık bir mayalı çörektir.

Bugün Torre do Tombo Ulusal Arşivi’ndeki Inquisição (Engizisyon) tutanaklarını karıştırırken insanı ürperten detaylarla karşılaşıyorsunuz. Komşusunun ihbarıyla yakalanan bir kadının eti tencereye koymadan önce üç kez soğuk suda yıkaması, kanını özenle süzmesi ve domuz yağını reddetmesi, mahkeme zabıtlarına "sapkınlık delili" olarak geçirilmiş.

Yemek, hiçbir zaman sadece mideyi doyurmak değildir. Mutfak; geçmişin izidir, direniştir, kimliğin en katı baskılar altında bile sıvılaşıp sızdığı en ince deliktir. İberya’nın o karanlık çağında tencerede pişen, sadece et ve nohut değil; yok edilmeye çalışılan bir halkın ta kendisiydi.

Bazen düşünüyorum da, bugün soframızda yediğimiz sıradan bir yemeğin arkasında bile insanlığın hayatta kalma mücadelesinin ne büyük hikâyeleri yatıyor. Bir dahaki sefere mutfağa girdiğinizde, tencerelerinizin sadece yemek değil, tarih de pişirdiğini unutmayın.

Bu kategoride daha fazla: Makaleler

Tümünü gör

Daha fazlası: İvet Acu

Tümünü gör